CAN H. TÜRKER

DİP (Yeniyazı Yayınları, 2011)

2011-12-11T09:39:00.000-08:00

I. KAMLAMA:
Dağınık Esrimeler

dilime dokundu Çalap’ın yalabı
usumda Bay Erlik’in kırbacı
çizgindim evreninde odun
vurdum davula
gerildi kuşların kanadı
uzak ormanlardan duyuldu sesim
toplandı iyeler boyum budunum
tutuştu tenimdeki ter
fışkırdı göğsümden tekmil cinler
toyuğudur bencileyin bir kamın bu
kuzgunun yavlak yarasına ter

türlü donda çaputlar bağlandım
düğümler attım karanlığına uzak dağların
ürperdi taştan lekeler
buzlandı gözgümün odunda tinler!
çağırır beni şol kayalarda bedizler
barayın tiser
baru yime umaz men
ah kurgandadır benim amrakım
kireyin tiser
kirü yime umaz men
bu yüzden baç amrakım
gök yeleli kurdun ardından
her gün ağlarım

el deme bana sekiz kıyılı yurdumun ruhu
çekik değil diye gözlerimin kabuğu
uluyuşundadır Gök Börünün birliğim dirliğim
Yenisey’dir Kızılırmak bağrında eriktiğim
şimdi duyun beni gümüş kanatlılar
ak yüzünüz için sergeye bağladım ak aygırı
kopuzumla uluyup yılkıya saldım canımı
ben geldim işte ata yurdumun ruhu
söylemek için Güneş ablamın öğrettiği toyuğu
iyi huylu iyeler iletin alkışımı Gök Tanrıma
sisli uçurumları aşarak geldim kara benekli atımla
albızlar giremesin diye çitinizden içeri
çağalarınızı boğan al körneğini
çatal ayaklarımla kovaladım dipsiz kuyulara
oda çırptım çoronu sundum dokuz ruha

doruktaki uranım irkilt ayı
al götür beni tekinsiz cılgalardan
kaçır karlı dağlara
ölürsem eğer o tenri gözlerinden
beni bir daha doğursun Asena
derilsin ak otağında boyum budunum
et, şarap, kımız olsun toyum
av yerinde yürüsün kulan
gün tuğ olsun gök kurıkan
salınsın kızlar müren boyunca
sevişeyim kaslı bir dişinin kalçalarıyla
bengisu bolsun diri memeleri
dinsin apışında ölümün öfkesi

hayhat! şaman geldi yele verdi bunluğu
hayhat! bilmiyorsun özündeki karanuluğu
saldım yalazı göğün tözüne
bindim ak aygırımın özütüne
kılabuz bolun dört gümüşlüler bana
tutsaktır budunum kalın tamuda
göynürüm yeryüzünde kazaksız biri bar
onda Erlik’in kara büyüsü bar
gün bolsan batın bilirsin
yada bolsan yağmurun bilirsin
demedim mi sarı ağusun akıtır Kara Kula
içeni atar körmösler katı kazırgana
bil kim parıldar yüz budaklı Bay Terek
ayıtır ölümsüz şaman tek kurt kalana dek

kaz kanadın seğirtti günbatısına Kuday
çıkageldi ölüm yarı kopuz yarı tay
kaylat bana ırlat bana
ölüm acısın kam nasıl otar
kadgurar men kaşı körtlem için
tüpinte ol ok ma ölmeki bar
öd bedizidir Erlik yalabın
anda da ancak yoklugın tadı bar
ah baç amrakım
kök böri teg sini birle yorıyın
kökerip turur körkle tagta
uzun uzun uluyın
ölükseyür men kadgurdukça yaruk yüzlüm için
kavuşu yime umazsa men
bagırsakım kurganına balbalım dikin
kızlar yuğlayıp balalar yüzün yolsun
ısız acunda aman yagı közi de tolsun

YENİLGİLER BALBALI (Simurg Yayınları, 2009)

2011-12-11T09:24:00.000-08:00

Birinci Öd

yalnız Karahan vardı
kanatları altında uzanan karanlık sular yokluğun adıydı
ve yokluk en geniş eviydi uçabildiği
çünkü yokluk o uçtukça vardı

susku ancak suskusuydu işitilen
duraksız sürüklenen kanatlarında
karanlığın ürperten huzuru vardı
uyanırdı irkilse bir damla su
çünkü yokluk o sustukça vardı

......................
......................

Dördüncü Öd

“iniyorum görklü basamaklardan
sen çekil göklerine Karahan
yılankavi öpmelerle doğurmadayım topuğumu

ben Bulcahan
işte geliyor tamtamları körmöslerin
yerin kulağı söyledi
ormanın korkunç resimler çizeceğini
lav seli tutmuştu bütün ovayı
gök budunum çığrışmadaydı arkamda
ölümsüz ak atımla atıldım ileri
ne asildi sorgucum tunç tolgamda
süzülen bir kartal gibi
kopardı bir başı gövdeden kargım
ve mağrur ellerimde kanlı tolga
beş tümen orduma daldım!”
......................
......................

SON TÜRK DESTANI/Ramazan PARLADAR

2011-12-11T09:06:00.001-08:00

Türk şiirinde gelenek, İslamiyet sonrasıyla başlatılır. İslami dönemin öncesi yokmuş gibi davranılır. Bu döneme ait şiirsel-mitolojik varlığımız küçümsendiğinden midir, yoksa bu dönemin bütünüyle milliyetçi çizgideki çevrelerce sahiplenilmesi kanıksandığından mıdır, döneme ve dönemin edebiyat birikimine ilgi duyan şaire pek rastlanmaz. Halbuki divan ya da halk şiiri geleneğiyle bir şekilde bağ kuran onlarca şairi (A. İlhan, Necatigil, Turgut Uyar, Hilmi Yavuz, Sefa Kaplan, V.B. Bayrıl, B. Rahmi Eyüboğlu, Kemalettin Kamu, Faruk Nafiz v.s. gibi isimlerin ve daha birçoklarının şiirleri şu ya da bu şekilde divan veya halk şiiri geleneğine bağlanabilir.) kolaylıkla sayabiliriz. Bu ana akışın dışında, bütün bir doğu mistik geleneğine açık şiiriyle, Asaf Hâlet ayrı bir yere oturtulabilir. Günümüz şiiri içerisinde İslam öncesine ait bir iz, bir işaret aradığımızda ise, sonuç bir elin parmakları etmiyor. Asaf Hâlet gibi tüm bir doğuya ve bu arada İslam Öncesi Türk şiiri ve mitolojisine yönelen Hüseyin Ferhad, özellikle son iki kitabıyla (Yağmur Taşı ve Vâridik, yoğidik) 'şiir atı'nı bozkıra süren Seyhan Erözçelik ve yine son bir iki kitabındaki kimi esintilerle Mehmet Can Doğan. Bilebildiğim kadarıyla, bu birkaç ismin yanına ekleyebileceğimiz bir şair daha şimdiye dek yoktu.
Durum bu iken, bir ilk kitapla çıkageldi Can H. Türker; hem de yaratılış mitinden (Karahan) başlayıp Dede Korkut’a gelene kadar bütün bir geleneği kateden bir destanla.
Yenilgiler Balbalı, Seyhan Erözçelik’in editörlüğünde Sîmurg Yayınları arasından çıktı. Evreni yaratan Karahan’dan başlayıp Altayların kötücül tanrısı Erlik’e, Bulcahan’dan Umay’a, Alp Er Tunga’dan Beyrek’e kadar bütün bir mitoloji-destan geleneğinin üstünden geçen bir kitap Yenilgiler Balbalı. Ancak yaratılış efsanesinden başlayarak İslami dönemin başlangıcını oluşturan Dede Korkut’a kadar getirilen bir yeniden yazım değil bu kitap; Can H. Türker, tüm bu halkaları yepyeni bir kurguyla birbirine eklemiş, yeni neden-sonuçlar tasarlamış; hatta yeni içerikler meydana getirmiş. Bu yönüyle destan, başta sona anakronizm üzerine oturtulmuş bir yapıya sahip.
Kitap, yedi bölümden oluşuyor. Her bölüm, öd ( zaman) olarak birbirinden ayrılmış. “Birinci Öd”, “İkinci Öd” v.d. şeklinde sıralanan bölümlemelerde yedinci bölüm için “Son Öd” denmiş. Kitabın sonunda ise, “Notlar” başlığı altında küçük bir mitoloji sözlüğü verilmiş.
Birinci öd “Yalnız Karahan vardı” dizesiyle açılıyor; Yuhanna’nın ilk cümlesini anımsatan bu dizeyle birlikte, Karahan’ın karanlık suların üzerinde uçuşu betimleniyor. Onun yaratma isteği ilginç zıtlıklarla vurgulanıyor: “ve yokluk en geniş eviydi uçabildiği”, “çünkü yokluk o uçtukça vardı”, “duraksız sürüklenen kanatlarında/karanlığın ürperten huzuru vardı”, “sade görkemiydi o devimsiz uçuşun”. Karahan yaratmak istiyordu; çünkü ne kimse biliyordu uçuşunu, ne de uçuşuna bir alkış duyuluyordu.
İkinci öd’de Karahan’ın “Erlik, Erlik” diye ünlemesiyle Erlik giriyor varlık sahnesine. Artık Karahan’ın uçuşuna Erlik eşlik ediyor. Ancak Erlik, yaratıcısı Karahan’ı kıskanmaktadır. Karahan gibi uçmak, onun uçarkenki görkemine erişmek istiyor; bunu başaramadıkça da kıskançlık batağına daha da saplanmaktan kurtaramıyor kendini:
“Kanatlarım yorgun ve düz
geziniyor hâlâ üzerimde
girift uçuşun dehşeti”
Erlik, kendi yaratıcısı Karahan karşısındaki acziyetiyle kıvranırken, Karahan da onun nasıl bencil ve kıskanç olduğunun farkına varıyor. Bu yüzden de insanı yaratmak istiyor, yaratıcılığının görkemini daha güzel yansıtması için. Ancak Erlik de farkındadır bu yaratma isteğinin kendisiyle ilgili hoşnutsuzluktan kaynaklandığının. Erlik’e buyurur Karahan:
“Bir avuç toprak al sudan
Yine serp suya!”
Bu buyrukla birlikte Erlik’in, suyun dibinden alıp tekrar suya serptiği toprak dümdüz yeryüzü olarak seriliverir. Karahan, Erlik’i yaratma sürecine katmış oluyor böylece. Ancak bu da tatmin etmez onu; Karahan’ın buyruğuyla suyun dibine indiğinde bir parça toprak da kendisi için alır ve ağzına saklar. Bir süre sonra ağzındaki toprak şişmeye başlar. Karahan’dan kaçarak durumu saklamak ister; ama tam boğulmak üzereyken yine Karahan’ın yardımıyla kurtulur, tabii yeryüzünü bozup; biçimsiz, çirkin bir eğrilik haline getirerek:
“Tükür dedi Karahan
kapladı arzı böylece dağ ve eğrilik”
Erlik kurtulmuştur; ama Karahan’a karşı kıskançlık ve düşmanlığı da iyice gün yüzüne çıkmıştır. Artık kargışlı ve yapayalnızdır. Karahan’ın arzında kovulmuş ve kargışlanmış olarak dolaşmanın kahredici acısını dindiremez; bu yüzden Karahan’a da yaratmayı esinleyen Ak Ana’ya yakınır, ona Karahan’ı şikayet eder:
“Ben Erlik
dönendim yurtsuz, budunsuz
alnımda ağır kargışıyla Karahan’ın
gezinirken kenarında arzının
dinelip ünledim zifiri sulara
ey dipsiz mahzen! Ey soğuk yonga!
öksüzünüm rahminden yolunmuş
bitap bir sis yığını iken cesedin”
Erlik’in bu feryadını, karanlık suların dalgaları Ak Ana’ya iletmez:
“Kızıl gözlerimden od damlaları söndürdüm
Ak Ana duysun diye hıçkırıklarımı
ancak ayrıksadı beni çeperdeki dalgalar
ve döndü dolaştı bana kara yankım”
Ak Ana’nın kendine yüz çevirmesiyle iyice umutsuzlaşan Erlik, Karahan’la savaşmaya karar verir ve hemen bir ordu yaratmaya koyulur. Ama onun yarattığı her şey bozuk ve çirkindir:
“ve diledim Karahan gibi kılmayı
çekiçle örse vurmaya başlayarak
lakin ins yerine
doldurdum kan ve alev içen ifritlerle tamuyu
ve kuşanıp dağları
toplandı önümde ulusum
çamur yüzlerinde dumanlar tütüyordu
kollarımı açıp önlerinde kustum
kükrediler hep birlikte ‘Erlik! Erlik!’ diye"
Erlik karanlık ve kaosun yaratıcısıdır; yarattığı biçimsiz, ucube ordu da karanlık yeraltı ordusudur (Körmösler). Erlik bin yıllık bir yürüyüşle ordusunu yeryüzüne çıkarır.
Dördüncü öd, Bulcahan’ın ( Türk mitolojisine göre Türklerin atası) Karahan’a sitemiyle açılır. Çünkü Karahan gökyüzüne çekilmiş ve Gökbudun kendi kaderiyle baş başa kalmıştır; üstelik Erlik’in korkunç yeraltı ordusuyla amansız bir cenk başlamıştır:
“ben Bucahan
işte geliyor tamtamları körmöslerin
yerin kulağı söyledi
ormanın korkunç resimler çizeceğini
lav seli tutmuştu bütün ovayı”
Karahan gökyüzüne çekilmiş ve bu kıyamet savaşını kaybetmiştir Gökbudun. Görkemli betimlemelerden oluşan dizelerle gerilimin doruğa ulaştırıldığı bu bölümün sonunda Gökbudun, Erlik’in eseri olan Karabudun’un tutsağıdır artık.
Beşinci bölümde sahnede Alp Er Tunga var. Gökbudun Erlik’in tamusunda esirken Otacı Umay imdatlarına yetişip kurtarıyor onları; yaralarını sarıp iyileştiriyor ve Karahan’ın himayesinden yoksun Gökbudun ikinci kez amansız bir cenge tutuşuyor Karabudunla. Ne var ki, sonuç yine değişmiyor ve büyük bir hezimet daha yaşıyorlar.
Altıncı öd’de trajedilere özgü yazgısıyla Beyrek görünür. Ece, Beyrek’i elli yıllık esaret dönemi boyunca karnında saklamıştır; çünkü onun esir olarak dünyaya gelmesini istememiştir. Elli yılın sonunda İrkil Ata (Oğuz Kağan Destanındaki Uluğ Türk) Erlik’in oğlu Kerey’in esareti altındaki Gökbudun’un kurtuluşu için dokuz kez dua eder. Beyrek, Gökbudun’u Kerey’in tamusundan kurtararak özgürlüğüne kavuşturur. Ancak bu durum, yeni bir cengin de başlaması anlamına gelmektedir. Erlik, Yaltacık’ı kullanarak Beyrek’in karısı (Barçın) ve oğlunu (Ertöşük) kaçırtmış ve oğlunu babasına düşman olarak yetiştirmiştir. Savaş sırasında Beyrek, Erlik’in komutanı olarak savaşan Altın Tolgalıyı; yani öz oğlunu öldürür. Bu sırada esir olarak tutulduğu kafesten kurtulan Barçın gelir ve feryat figan eder. Öldürdüğü kişinin kendi öz oğlu olduğunu anlayan Beyrek de feryat eder:
“Karahan! Bu nasıl yazgı Karahan!
keşke ay ecem doğurmayaydı beni
keşke ay kanatları kırılaydı Yayık’ın
kazırganlarda dağlayaydı tenimi ötkerler!!!”
Daha sonra Erlik ile vuruşmaya başlayan Beyrek; ne ölür, ne de Erlik’i öldürebilir. Çünkü,
“İncitmeyecek tenini bir özge el
Bay Şubar’ın bineni
Yağız yer üstünde tenri gök altında”
diye dua etmiştir İrkil Ata. Sonunda Beyrek, “İncitmeyecek tenini bir özge el” sözünü hatırlar ve çekresini kendi kalbine saplar. Beyrek’in ölümüyle Erlik de ölür. İyilik öldüğü için kendini iyilikle vareden kötülük de ölmüştür.
Son öd, Balbal’ın konuştuğudur. Bu bölüm çok etkileyici dizelerle açılır:
“saçılıyor bozkıra ışıklı sema
hiç geçmemiş gibi geçmiş olan
kurganda direnmede yıkık bir baş
kasıran bulutların toynaklarına”
bu dört dize içerisinde, özellikle üçüncü dize çok çarpıcı. Ünlü ‘kesik baş’ın, sahibinin koltuğunda savaşı sürdürmesi gibi, “kasıran bulutların toynaklarına” karşı yıkık bir baş, yani ‘yenilgiler balbalı’ direnmeye devam etmekte bir ‘bengütaş’ olarak; çünkü “hiç geçmemiş gibi[dir] geçmiş olan”. Bu bölüm, zamanı da geriye doğru sararcasına, olanı biteni (belki de bengüleşsin diye) yeniden tekrar ediyor yaşlı Balbal’ın dilinden. Fakat öyle bir eda ile dökülüyor ki sözcükler yere, her bir dizede söylenenler arasında sanki birkaç yüz yıl geçmiş hissi veriyor okuyanda. Bölümün ikinci dizesinde söylenen “ hiç geçmemiş gibi geçmiş olan” dizesi, bölümün bitişinde yaşlı Balbal’ın yorulmuş dudaklarından kırılan son sözler içerisinde tekrar dökülüyor ‘yağız yir’e:
“amtı geçti geçmiş olan”. Evet, geçti geçmiş olan ve ‘Yolluğ Tigin’in ‘kırk bir’inci kuşaktan torunu Türük Er Tigin, işbu yırı bars yılında urdu.
Yenilgiler Balbalı’nın yedi öd’le bölümlendiğini söylemiştik. Bu ödlerin hemen hepsinde bir kahraman ön planda. Birinci öd’de Karahan, ikinci öd’de Erlik’in yaratılışı, Üçüncü öd’de Erlik’in Körmösleri yaratması, dördüncü öd’de Bulcahan, beşinci öd’de Alp Er Tunga, Altıncı öd’de Beyrek ve son öd’de Balbal. Karahan yoklukta kanat çırpmaktadır; dolayısıyla öncesizdir. Varoluşun başlangıcı betimlenmez o yüzden. Fakat diğerleri öyle değil; bundan dolayı sanki başlangıçlarına vurgu yapılırcasına her öd’ün baş kısımlarında bir dizeyle hem varlık sahnesine çıkıyorlar hem de iyi ile kötünün mücadelesinin yapıldığı bu sahnede rollerini alıyorlar. “Ben Erlik”, “Ben Bulcahan”, “Ben Alp Er Tunga”, “Ben Beyrek”, “Ben Balbal”. Bu söyleyiş kalıbı, kitabı metrik bir yapıya kavuşturuyor diyebiliriz. Kitabın yapısını belirleyen bir başka nokta, destandaki gerilimin çizdiği eğri. Bu, aslında neredeyse varoluşu betimleyen tüm mitoloji ve dinlerin izlediği çizgidir. Her şey bir toz bulutu halinde dingin bir yokluk iken, yaratılış gerçekleşir. Yaratılış, devinim ve dolayısıyla kaostur. Sonra her şey başlangıç noktasına döner. Yenilgiler Balbalı da dingin dizelerle başlar. Karahan’ın yoklukta kanat çırptığı bölümlerdir bunlar. Erlik’in, dolayısıyla kötülüğün yaratılmasıyla iyi ile kötü arasındaki amansız mücadele de başlar. Bu mücadelenin anlatıldığı bölümler kitaptaki gerilimin yükseldiği ve giderek doruk noktaya ulaştığı kısımlardır. İşte bu yüksek noktada Beyrek kendini (iyiliği) öldürür. Bu ölüm, Erlik’in (Kötülüğün) de ölümünü getirir. Buradan sonra başlar Balbal’ın varlığı; Balbal’ın, yani ölümün sonsuz dinginliğinin. Balbal’ın yaşlı ve yavaş dudaklarından okuruz bu kısmı. Her şey sanki hiç geçmemiş gibi geçmiştir. “Hiç geçmemiş gibi geçmiş olan” başa dönülmüştür; sanki hep baştaymış gibi, varlık hiç varolmamış gibi.
Yenilgiler Balbalı, modern bir destan denemesi. Doğal olarak öykülemeye dayalı bir toplam. Modern şiirde pek de hoş karşılanmayan öyküleme, bu kitabın zorunlu anlatım tekniği. Bununla birlikte dizelerin canlı imgelerle örüntülenmiş olması, kitabı günümüz şiirinin çok fazla dışına savurmamış. Kitapla ilgili gözüme çarpan tek kusur yer yer çok sık kullanılan Farsça sözcükler. Bu sözcükler, ne kitabın dilini de oluşturan günümüz Türkçesinde yerleşik olan sözcükler, ne de kitapta anlatılan dönemin/dönemlerin atmosferini oluşturması için kullanılabilecek türden. Arkaik bir atmosfer yaratması için seçilen sözcüklerin konu edinilen dönemle de örtüşmesi gerekir ki, okuyucuda gerçeklik duygusunu zedelemesin.
Açıkça söylemeliyim ki, özellikle mitolojiye yakın ilgi duyan okur için Yenilgiler Balbalı heyecan verici bir kitap; hem birçok mitoloji ya da destan kahramanının yeni bir imgelemle zihinlerde canlandırılması bakımından, hem de dünyada ve Türkiye’de yeniden yerinden oynatılmaya çalışılan “epik” için farklı bir örnek oluşturması bakımından.
(AKATALPA, Temmuz 2010 - Sayı 127)

YENİLGİLER BALBALI / Hilmi HAŞAL

2011-12-02T13:59:00.000-08:00

-Can H. Türker, Yenilgiler Balbalı, (48 sayfa), Simurg Yyaınları; İstanbul, 2009, ISBN:9786054055081

İnsanlık tarihinin, zaferlerle ve yenilgilerle zamanı kat ettiğini söylemenin, yeniden söylemenin bellek tazelemekten öte anlamı var. Orta Asya’dan yayılmış Türk atalarımızın efsanesini modern döneme taşımış yazılı kültür hazinesi dikili taşlar, diğer adıyla “balbal”lar en eski şiir kaynağıdır. Destanlar ve yazılı/yontulu taşlar üzerinden öğrenilen tarih bilgisi yabana atılamaz. Can H. Türker, yeni bir bakış ve yorum diliyle, yani modern çağın gözüyle okumuş dikili taşları; Yenilgiler Balbalı adı altında efsanenin başlangıcını aktarmış. Şiirin izlek ve imgelem gücünü, insan serüvenini, Dede Korkut kaynağının aldığı bilgi ve esinle anlatmış:

“ben Alp Er Tunga / müzmin karanlıklara vurulmuştum / sarmal alevlerle öpüşürken / soyut göklerinde gölgeler / halkım mahpustu zincirlerinde Erlik’in / kasığımdan kan içmedeydi kara nemeler (Beşinci Öd’den).

Altı bölümlük kitap bütünlüğünü kurarken, adeta yenilginin başlangıç noktasını özetlemiş, boşluk, anlamsızlık kavramlarının yıkıcılığını dizelere dökmekle. İnsanoğlunun, “yaratılış” efsanelerinde anlatılan “iyilik” ile “kötülük” arasındaki savaş günümüzde de sürdüğüne göre, bir sonsuzluk hikâyesinin şiiridir denebilir Can H Türker’in Yenilgiler Balbalı için. İlginç bir kitap, destanları ve tarihi, özellikle de Yazılıkayaların, yani dikili taşların (gömüt taşlarının) söylediğini merak edenlere, ilk Türklerin dilinde yolculuk olanağı sunmaktadır. Tarihimizin başlangıcına dair uzun bir şiir, Yenilgiler Balbalı…
(Çinikitap, Hilmi Haşal)